Ana Sayfa Bağlantılar Biz Kimiz İletişim
ANA SAYFA
Yapım ve yıkım: Mimari bir savaş alanı olarak Taksim Meydanı
Share 11 November 2019

Devlet otoritesinin ve İstanbul’un sinirinin sembolik bir alanı olan Taksim Meydanı, hükümetlerin çözülmemiş ve belirsiz bir kamusal alan yaratan bir iz bırakmaya çalıştıkları ya da seleflerininkileri silmeye çalıştığı yerdir.

 

 

Taksim Meydanı 1930 lar

 
Editör: Francesco Pasta

 

10 yıl süren boşluğun ardından ve yaygın muhalefete rağmen, İstanbul Taksim meydanında bulunan Atatürk Kültür Merkezi (Türkiye’nin baş harfleri ile) geçen yıl yıkıldı. Cesur alüminyum perde duvar cephesiyle AKM, kentin göbeğinde batıya bakan Cumhuriyetin laik, modern değerlerini temsil eden, Türk yüksek modernizminin bir simgesiydi. Bu arada, heybetli bir meydanın diğer ucunda heybetli bir cami hızla şekilleniyor: Bir asırdan beri bir yüzyıl boyunca yaşanmış bir yerin İslamlaşmasına işaret eden, 50′li yıllara dayanan sıcak bir tartışma projesinin somutlaştırılması olarak… (1)

 

 

Taksim Meydanı günümüzde

 

 
Bu devam eden radikal dönüşümün tarihsel perspektifte değerlendirilmesi gerekiyor.  Döneminde Türklerin çoğunlukta olmayan bir bölgesinde, kentin sınırlarında bulunan bu yer;  Cumhuriyet’in kuruluşundan sonra Taksim yeni vatandaşlık merkezi olarak seçildi. Osmanlı anıtları ve Bizans kalıntıları ile dolu tarihi yarımadadan çok uzakta olması önemliydi. Bu yolla yeni doğan devlet, esas olarak gayrimüslim bir alana sahip olmuş ve orayı Türkleştirmiş, aynı zamanda kendisini ağır bir kentsel mirastan uzaklaştırmıştır. O zamandan beri, Taksim her zaman son derece yüklü bir alan olmuştur.  Sonraki dönemlerde hükümetlerin ve idarelerin izlerini bırakmak veya seleflerin izlerini silmek için çaba sarf ettiği bir yere dönüştü.

 

 

Cumhuriyet’in kurucusu olan Atatürk, Taksim Meydanı’nın dayanak noktası olan Cumhuriyet Anıtı üzerinde, şimdi yeni cami tarafından gizlenmiştir.

 

 
“Taksim’i kim alır her şeyi alır”: bu nedenle, konuyla ilgili geniş kapsamlı araştırmalar yapan ve yazan Profesör Birge Yıldırım, olayları özetliyor. Meydanın sembolik öneminin, son derece politikleşmiş, parça parça kentçiliğin bir planlama kültürüyle birleştiğini, Taksim’i Türk toplumunu dönüştüren siyasal, ideolojik ve kültürel faydayı yansıtan mimari bir savaş alanına dönüştüren sürekli bir toplama ve çıkarma süreci yarattığını açıklıyor. Bu, meydanın belirsiz düzenine ve çözülmemiş karakterine neden oldu.

 

 

 

 

Taksim Meydanı’nın dönüşüm şeması

 

 
Çok katmanlı doğası ile Gezi park alanı, kentsel dönüşüm konusundaki bu çatışmacı yaklaşımı iyi örneklemektedir. “Promenade park”, Fransız plancısı Henri Prost’un projesini takiben Osmanlı Topçu Kışlası’nı yıkarak, 40’lı yıllarda modern yaşam için bir sahne olarak inşa edildi. İstanbul’un belediye başkanı o sırada hükümeti bilgilendirmeden binayı arkadan yıkmaya başladı.

 

 

İstanbul Taksim Meydanında devlet kontrolü

 

 
“Türk karşıtı” bir isyanın temeli 1909′da Genç Türk reformlarına karşı çıkan ve II. Sultan Abdülhamid’i destekleyen muhafazakar yetkililer tarafından sahnelenirken, kışla İslamcı siyasi imgelemde özel bir öneme sahip (1). AKP yönetiminin öngördüğü özelleştirilen bir alışveriş merkezi olarak tartışmalı yeniden yapılanmaları, Erdoğan’ın “Türk modelinin” bir mimari manifestosuna (neoliberal ekonomi, sosyal muhafazakarlık ve otoriter demokrasinin bir karışımı) dayanıyor.

 

 
Tesadüfen değil, 2013′te projenin tutuşturduğu isyanlar ve hükümetin tepkisi ülkedeki yumuşaktan zorlu totaliterizme geçişi işaret ettiğinden, bu modelin parçalandığı Gezi’de var (2). Parkın işgali sırasında, AKM muhalif pankartlar ve protesto mesajları için en temel unsurlardan biri haline geldi; ve Türkiye cumhurbaşkanı, muhaliflerine özenle hitap ederek yıkımını ilan etti: “Rant ve öfke, biz onu yok ettik”.

 

 
Yine de gezi parkı, daha önceki barakalarda olduğu gibi, eski bir Ermeni mezarlığına inşa edilmiştir: parkın mermer basamaklarının mezar taşları olduğu söylenir.

 

 
Kışla planı bir an rafa kaldırıldı, ancak kare yayalaştırma aceleyle yapıldı, trafik trafiğinin inşası ile Yıldırım’ın gerektiğinde Taksim’e yaya erişimini kolayca engellemek için mekansal bir taktik olarak yorumladığı bir çözüm yapıldı.

 

 

 

Tanklarla bir polis devriyesinin sürekli görevde olduğu Gezi Parkı’ndan Taksim Meydanı’na bakış

 

 
Devlet otoritesinin sembolizmiyle iç içe geçmiş bir merkez olarak, aslında, Taksim her zaman yasaklı 1 Mayıs gösterileri, Ermeni soykırımı anmaları ve şiddetle bastırılan Pride geçitleri gibi karşı temsiller ve yüzleşme talepleri için bir sahne olmuştur. Devlet, yukarıdan aşağıya anlatımlar empoze etme girişimlerinin ötesinde, kare, karakterini heterojen bir kamusal alan olarak sürdürdü: Ekümenopolis belgeseli yönetmeni Imre Azem’in İstanbul’un kentsel dönüşümüne odaklandığı gibi.

 

 
Şu anda hükümet, kontrolünü savunmak için alacalı müdahalelerin bir bölümünü kullanıyor: ağır devriyelerden propaganda fotoğraf sergilerine, Ramazan yemeği hizmetlerinden meydanda sahnelenen “Demokrasi Festivali” gibi hükümet destekli festivallere kadar başarısız olan 15 Temmuz darbesinden sonra, AKM’nin “Egemenlik halka aittir” yazan devasa bir kırmızı pankartla kaplanmasından sonra.

 

 

Başarısız darbe girişimi 15 Temmuz 2016’yı anımsatan bir propaganda fotoğraf sergisi

 

 
Bununla birlikte, AKP hükümeti tarafından yürütülen bu dramatik ve kasıtlı olarak koreografide yeniden yapılanma, Taksim’in yüzyıllarca süren olay tarihine istisna olmaktan başka bir şey değildir: tek taraflı olarak birden fazla, birbiriyle çelişen anlamlarla yüklü bir alana müdahale eden bir ideolojik şehircilik biçimi. İstanbul’un muhalefetten yeni seçilen belediye başkanı Ekrem Imamoğlu, “Taksim’i herkesin zevk alacağı bir yere dönüştürmek” amacıyla, seçiminden yalnızca on gün sonra Taksim meydanını yeniden şekillendirmek için yeni bir yarışma açıkladı (3). Gerçekten de gelecek yıllarda Taksim’in yapımında sürekli tartışmalı bir kamusal alan olma özelliğini koruyacağı görülüyor.

 

 

 

Belediye tarafından yönetilen ve yayalaştırılmış meydanda yer tanımlamak üzere hareketli ağaçlarla 2014 yılında Ramazan yemeği

 

 
Açılış resmi: Taksim, ca. 1936. Topçu Kışlası henüz yıkılmadı; önlerinde, at ahırı Cumhuriyet anıtı üzerinde merkezlenmiş yuvarlak kare şeklinde yeniden düzenlenmiştir. Solda, Talimhane – askeri geçit töreni yeri – inşaatla dolup taşıyor. SALT Araştırma Arşivi’nin İzniyle

 
Francesco Pasta, Roma ve İstanbul arasında yaşayan bir mimar ve araştırmacıdır. Araştırma ilgi alanları ve uygulamaları, insan odaklı şehircilik, katılımcı tasarım metodolojileri ve işbirlikçi planlama, şehir vatandaşlığı ve mekansal politika üzerine yoğunlaşıyor.

 
1:Hafıza Merkezı: Hatirlayan sehir: Taksim’den Sultanahmet’e Mekan ve Hafıza [Hafıza Merkezi: Hatırlayan bir şehir: Taksim’den Sultanahmet’e yer ve anı.]

 

 
2:Cihan Tuğal: “Türkiye’de rejim yumuşaktan zor totaliterleşmeye kayıyor” Açık Demokrasi’de

 

 

3:T24, “Ekrem İmamoğlu’ndan Taksim açıklaması: Herkesin zevk alacağı bir alana bağlanacağız” [“Ekrem Imamoğlu'nun Taksim'e açıklaması: herkesin zevk alabileceği bir alana dönüştüreceğiz”]

 

 

 

Kaynak: Domus

5 Yorum
  1. Taksim meydanı ile ilgili gerçeklerin dışarıdan daha net olarak göründüğü belli. Meydan devletin gösteri alanı gibi ve burada akm nin yıkılmasıyla mesaj aslında verilmiş bulunmaktadır. Gezi parkındaki eski kışlanın ihya edilmesi ve avm yapılmak istenmesi zaten her şeyi göstermişti. Onu yapamadılar fakat maksemin ardına yaptıkları cami ile yılların tartışmasında yol aldılar. Şimdi beki farklı bir döneme girildi. Bundan sonrasını izleyeceğiz.

    nusret gemalmaz | 11 November 2019

  2. Taksimi bırakmıyorlar ve bir anlamda ellerinde tutup yıllardır ısrar ettikleri şeyleri giderayak yapıyorlar.

    Şebnem Hisarlı | 12 November 2019

  3. pozisyon üstünlüğü epey bir süre önce iktidara geçti ve meydanı yeniden şekillendirmeye başladılar. daha önceki modern anlamını sevmiyorlardı zaten. ancak güçlerinin son aşamasında daha sert müdahaleler yapıyorlar. bir gün giderler ama yıktıkları ve yaptıkları bir süre kalır.

    ahmet ince | 15 November 2019

  4. İlla da Taksim. Var olmanın, kendini üstün göstermenin arenası adeta. Kent meydanı olmaktan çok bir hesaplaşma alanı.

    Nesrin Demir | 19 November 2019

  5. Taksim yalnızca Taksim değil demek ki, üzerinde simgesel olarak bir çok kavramı taşıyor. İktidar (ya da güç sahibi) olan bu kavramın içini kendi bildiği gibi doldurmak istiyor. Dünyada da benzer alanlar vardır belki, her yeni gelen kendi doğrularıyla bazı eklemeler yapar, yeniden yorumlar. Bizde; eskiden olanı silip yok etme var. Bu fena.

    berhan deniz | 21 November 2019


Yorum yazmak için


Mimarlık ortamına etkileri ile birlikte krizi değerlendirdiğimiz etkinlik serimizin ikincisi Pelin Tan ve Bülent Tanju’nun katılımıyla 09.12.2019 tarihinde Tasarım Merkezi Kadıköy (TAK) ‘de gerçekleşti.         Mimarlıkta Dayanışmacı Taban Hareketi adına yapılan açılış konuşmasında MDTH’yi bir araya getiren koşullar, dayanışma bileşenleri, çalışma prensipleri, “dayanışma” ve “taban” vurgularındaki ısrara değinildi.     Ardından söyleşi [...]
ARŞİV
Subscribe